Түз жана тескери пропорциялуулук: Математика негиздери
Пропорция түшүнүгү, түз жана тескери пропорциялык көз карандылыктардын формулалары, графиктери жана практикалык мисалдары.
Түз жана тескери пропорциялуулук
Математика сабагы: Негизги түшүнүктөр жана мисалдар
Пропорция деген эмне?
Пропорция – эки катыштын барабардыгы. Турмушта биз көп учурда чоңдуктардын ортосундагы байланыштарга туш болобуз. Бир чоңдук өзгөргөндө, экинчиси да ага жараша өзгөрөт.
• a : b = c : d
• Четки мүчөлөрдүн көбөйтүндүсү ортоңку мүчөлөргө барабар.
Түз пропорциялуулук
Эгерде бир чоңдук канча эсе чоңойсо (же азайса), экинчи чоңдук да ошончо эсе чоңойсо (же азайса), анда мындай чоңдуктар түз пропорциялаш чоңдуктар деп аталат.
y = kx
Мында, k – пропорционалдуулуктун коэффициенти (k ≠ 0).
Мисал: Заттын баасы жана саны
Алманын баасы 1 кг үчүн 50 сом болсо, салмагы өскөн сайын жалпы баа дагы түз өсөт.
Түз пропорциялуулуктун графиги
График координаталар башталышынан (0;0) өткөн түз сызык болот.
k > 0 болгондо график I жана III чейректерде жайгашат.
Тескери пропорциялуулук
Эгерде бир чоңдук бир нече эсе чоңойгондо, экинчи чоңдук ошончо эсе азайса, анда мындай чоңдуктар тескери пропорциялаш деп аталат.
y = k / x
Мисал: Ылдамдык жана Убакыт
Аралык 100 км туруктуу болсо. Ылдамдык канчалык жогору болсо, кеткен убакыт ошончолук аз болот.
Тескери пропорциялуулуктун графиги
График гипербола деп аталат.
Сызыктар координаталык окторго эч качан тийбейт, бирок аябай жакындайт.
Салыштыруу
Түз пропорция
y = kx
Бир багытта өзгөрөт (Көбөйсө, көбөйөт)
Тескери пропорция
y = k/x
Карама-каршы багытта өзгөрөт (Көбөйсө, азаят)
Жыйынтык
Шартты кунт коюп окуу керек: чоңдуктар кандай байланышта?
Туруктуу чоңдукту (k) табуу маанилүү.
Формуланы колдонуп, белгисиз мүчөнү табуу.
- математика
- пропорция
- алгебра
- гипербола
- график
- окутуу
- кыргызча