Абайдың дүниетанымы мен поэзиясы: мұрасы мен еңбектері

Абай Құнанбайұлының шығармашылық әлемі

Қазақ халқының ұлы ақыны, философ және ағартушысының мұрасы

Абай – Жаңа жазба әдебиетінің негізін қалаушы

Абай Құнанбайұлы (1845–1904) қазақ поэзиясына жаңа өлшем, жаңа мазмұн мен түр әкелді. Ол шығыс поэзиясы мен орыс, еуропа классикасын терең меңгеріп, оларды қазақ дүниетанымымен ұштастырды. Ақының шығармашылығы тек көркем сөз өнері ғана емес, сонымен бірге терең философиялық ой-толғаулардың жиынтығы болып табылады.

Шығармашылық мұрасының құрылымы

Абайдың артында қалған бай мұрасы сан алуан жанрларды қамтиды. Оның ішінде өзі шығарған төл өлеңдері, философиялық қара сөздері және әлем классиктерінен жасаған аудармалары бар. Бұл диаграмма оның еңбектерінің шамамен алынған сандық үлесін көрсетеді.

Табиғат лирикасы

Абайдың «Жыл мезгілдері» циклы («Жаз», «Күз», «Қыс», «Жазғытұры») қазақ даласының табиғатын суреттеудің үздік үлгісі. Ол табиғат көріністерін адам өмірімен, шаруа тұрмысымен қатар алып, реалистік сипатта бейнелеген. Мысалы, «Қыс» өлеңінде аязды жанды бейне – «Ақ киімді, денелі, ақ сақалды» қарт ретінде суреттейді.

Ғылым мен білім тақырыбы

Абай жастарды білім алуға, ғылым игеруге шақырды («Ғылым таппай мақтанба»).

«Бес асыл» мен «Бес дұшпан» туралы түсінікті қалыптастырды: Талап, Еңбек, Терең ой, Қанағат, Рақым.

Надандыққа, еріншектікке және мақтаншақтыққа қарсы күресті.

Дүниеге көзқарасты кеңейту үшін орыс тілі мен өзге мәдениеттерді үйренуді насихаттады.

Адам баласы жылап туады, кейіп өледі. Екі ортада, бұ дүниенің рахатының қайда екенін білмей, бірін-бірі аңдып, біріне-бірі мақтанып, есіл өмірді ескерусіз босқа, қорлықпен өткізеді.

Абай Құнанбайұлы, Төртінші қара сөз

Аудармашылық еңбегі

Абай А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, И.А. Крылов шығармаларын қазақ тіліне аударып, екі халық арасына алтын көпір салды. Әсіресе «Евгений Онегин» романынан «Татьянаның хатын» аударуы қазақ даласында үлкен жаңалық болды. Бұл аудармалар жай ғана сөзбе-сөз тәржіме емес, қазақ ұғымына бейімделген, төл туындыдай қабылданған көркем дүниелер еді.

Музыкалық мұрасы

Абай тек ақын емес, сонымен бірге дарынды композитор. Ол өз өлеңдеріне ән шығарып, халық арасында кеңінен таратты. «Көзімнің қарасы», «Желсіз түнде жарық ай», «Айттым сәлем, Қаламқас» сияқты әндері бүгінгі күнге дейін халықтың сүйікті туындылары болып қала бермек. Оның әндері нәзік лиризм мен терең сезімге толы.

Қоғамдық көзқарасы

Билік құмарлық пен парақорлықты сынға алды («Болыс болдым мінекей»).

Рулық тартыс пен берекесіздіктің халықты әлсірететінін түсіндірді.

Әйел теңдігі мен отбасы тәрбиесі мәселелерін көтерді.

Адам бойындағы адамгершілік, әділеттілік қасиеттерін жоғары қойды.

Абай әлемі – мәңгілік мұра