Катыш жана пропорция: 5-6-класс үчүн математика
Математикадагы катыш жана пропорция темасы боюнча жөнөкөй түшүндүрмө. Негизги касиеттери, мисалдар жана масштаб тууралуу маалымат.
Катыш жана Пропорция
Математика: 5-6-класс үчүн түшүндүрмө
Катыш (Ratio) деген эмне?
Катыш – бул эки чоңдукту бөлүүнүн натыйжасы. Ал бир чоңдук экинчисинен канча эсе чоң же кичине экенин көрсөтөт.
Мисалы: Себетте 2 кызыл алма жана 3 жашыл алма бар. Кызыл алмалардын жашыл алмаларга болгон катышы – 2:3.
Катышты жазуу жолдору
Бөлүү белгиси менен: a : b
Бөлчөк сызыгы менен: a / b
Бул жазуулар «а санынын b санына болгон катышы» деп окулат.
Турмуштан мисал: Шире жасоо
Даамдуу шире жасоо үчүн бизге 1 стакан сироп жана 4 стакан суу керек.
Катыш – 1 : 4
Пропорция деген эмне?
Эки катыштын барабардыгы пропорция деп аталат.
a : b = c : d
Пропорциянын мүчөлөрү
Четки мүчөлөр (a жана d)
Ортоңку мүчөлөр (b жана c)
a : b = c : d
Негизги касиет
Четки мүчөлөрдүн көбөйтүндүсү ортоңку мүчөлөрдүн көбөйтүндүсүнө дайыма барабар болот.
a • d = b • c
Келгиле, эсептейли!
3 : 5 = x : 15
1. Көбөйтөбүз: 5 • x = 3 • 15
2. Эсептейбиз: 5x = 45
3. Бөлөбүз: x = 9
Масштаб – бул дагы катыш
Картадагы масштаб чындыктагы аралыкты канча эсе кичирейткенин көрсөтөт.
Мисалы: 1 : 100 000
Картадагы 1 см = Жер бетиндеги 1 км
Тексттик маселе
Эгерде 2 балмуздак 80 сом турса, 5 балмуздак канча турат?
Чечүү: 2 : 80 = 5 : x
2x = 400 => x = 200 сом
Жыйынтык
Катыш – бул салыштыруу (бөлүү).
Пропорция – эки катыштын барабардыгы.
Негизги эреже: ad = bc
- математика
- катыш
- пропорция
- окутуу
- мектеп
- кыргызча
- масштаб