Кыргыз тили: Уңгу жана мүчө - Сөздүн курамы
Кыргыз тилиндеги уңгу жана мүчө боюнча сабак. Сөз жасоочу жана сөз өзгөртүүчү мүчөлөрдүн айырмасы жана мисалдары.
Сөздүн курамы: Уңгу жана мүчө
Кыргыз тилинин морфологиясына киришүү
Сөздүн курамы деген эмне?
Кыргыз тилиндеги бардык сөздөр маанилүү бөлүктөрдөн турат. Сөздүн курамы негизинен эки чоң бөлүккө бөлүнөт: уңгу (сөздүн негизи) жана мүчө (кошумча бөлүк). Бул бөлүктөр сөздүн маанисин жана формасын аныктайт.
Уңгу (Root)
Уңгу – сөздүн андан ары бөлүнбөс, негизги лексикалык маанини билдирген бөлүгү. Бардык тектеш сөздөр ушул негизден таралат. Мисалы: 'Тоо', 'Жер', 'Суу'. Уңгусуз сөз болбойт.
Мүчө (Suffix)
Мүчө – уңгуга уланып, ага жаңы маани берүүчү же сөздү башка сөздөр менен байланыштыруучу бөлүк. Мүчөлөр өз алдынча турганда лексикалык мааниге ээ эмес.
Мүчөнүн түрлөрү
Сөз жасоочу мүчөлөр (Derivational Suffixes)
Сөз өзгөртүүчү мүчөлөр (Inflectional Suffixes)
Жөнөкөй жана татаал мүчөлөр
Үндөштүк мыйзамына ылайык өзгөрүүсү
Сөз жасоочу мүчөлөр
Бул мүчөлөр уңгуга жалганып, таптакыр жаңы маанидеги сөздү жаратат.<br><br><b>Мисалы:</b><br>Балык (жандык) + <b>чы</b> = Балыкчы (адам).<br>Илим (билим) + <b>поз</b> = Илимпоз (окмуштуу).
Сөз өзгөртүүчү мүчөлөр
Бул мүчөлөр сөздүн маанисин өзгөртпөйт, болгону анын грамматикалык формасын өзгөртөт (сан, жөндөмө, жак).<br><br><b>Мисалы:</b><br>Китеп + <b>тер</b> = Китептер (көптүк).<br>Мектеп + <b>ке</b> = Мектепке (барыш жөндөмө).
Сөздү талдоо үлгүсү
<span style='color:#2B6CB0; font-weight:bold;'>Жазуучулардын</span> (Writers') сөзүн талдоо:
<b>Жаз</b> – (Уңгу) кыймыл-аракетти билдирет
<b>-уу</b> – (Сөз жасоочу) зат атооч жасоочу мүчө: Жазуу
<b>-чу</b> – (Сөз жасоочу) кесипти билдирет: Жазуучу
<b>-лар</b> – (Сөз өзгөртүүчү) көптүк сан: Жазуучулар
<b>-дын</b> – (Сөз өзгөртүүчү) илик жөндөмө: Жазуучулардын
Тил – бул улуттун жаны, анын тарыхы жана келечеги. Сөздүн табиятын билүү – тилди терең түшүнүүнүн ачкычы.
Чыңгыз Айтматов
Жыйынтык (Kорутунду)
Уңгу – сөздүн негизги мааниси.
Мүчө – кошумча маани же форма берүүчү бөлүк.
Мүчөлөр сөз жасоочу жана сөз өзгөртүүчү болуп бөлүнөт.
Көңүл бурганыңыздарга рахмат!
Ийгилик каалайбыз!
- кыргыз тили
- уңгу жана мүчө
- морфология
- тил илими
- грамматика
- сабак