Татаал сүйлөм: 9-класс үчүн кыргыз тили сабагы
Татаал сүйлөмдүн түрлөрү, тең жана багыныңкы байланыш, аралаш сүйлөмдөр жана тыныш белгилери боюнча практикалык колдонмо.
ТАТААЛ СҮЙЛӨМ
9-класс | Кыргыз тили жана адабияты
Татаал сүйлөм деген эмне?
Эки же андан ашык жөнөкөй сүйлөмдөрдөн түзүлүп, маанилик жана грамматикалык жактан биримдикте болгон сүйлөм татаал сүйлөм деп аталат.
Өзгөчөлүгү: Бир нече баяндоочу (негизи) болот.
Мисалы: Күн чыкты, жер жылыды. (Күн - ээ, чыкты - баяндооч; жер - ээ, жылыды - баяндооч).
Татаал сүйлөмдүн түрлөрү
Тең байланыштагы
Түзүүчү бөлүктөрү бири-бирине багынбай, тең укукта байланышат.
Багыныңкы байланыштагы
Бири экинчисине багынып, аны түшүндүрүп же толуктап турат.
Аралаш
Курамында тең байланыш да, багыныңкы байланыш да кездешет.
1. Тең байланыштагы татаал сүйлөм
Жөнөкөй сүйлөмдөрү бири-бирине багынбай, тең укукта, өз ара маанилик жана грамматикалык байланышта болот.
Мисалы: Жаз келди, жана айлана жашылданды.
Тең байланыштын каражаттары
Байламталар аркылуу
жана, бирок, же, анткени, ошондуктан
Интонация аркылуу
Байламтасыз, тыныш белгилери (үтүр) менен
2. Багыныңкы байланыштагы татаал сүйлөм
Бир сүйлөмү экинчи сүйлөмүнө багынып келет.
Баш сүйлөм: Ойдун негизги бөлүгүн билдирет.
Багыныңкы сүйлөм: Баш сүйлөмгө багынып, аны тактап турат.
Багыныңкы сүйлөмдүн байланышуу жолдору
Багыныңкы сүйлөмдүн баяндоочтору төмөнкү формаларда келет:
Шарттуу ынгай: -са (Жамгыр жааса, чөп чыгат.)
Чакчылдар: -ып, -а, -й (Ал келбей, мен кетпейм.)
Атоочтуктар + жөндөмө/көз каранды сөздөр: -гандыктан, -ганы үчүн.
3. Аралаш татаал сүйлөм
Курамында эң аз дегенде үч жөнөкөй сүйлөм катышып, алар өз ара тең байланыш жана багыныңкы байланыш жолдору аркылуу айкалышат.
Структурасы: [Багыныңкы] + [Баш] + [Баш] же [Баш] + [Баш] + [Багыныңкы]
Тыныш белгилери
Үтүр (,)
Сүйлөмдүн бөлүктөрү маанилик жактан жакын болгондо же байламталар менен байланышканда.
Сызыкча (-)
Экинчи сүйлөм биринчи сүйлөмдүн жыйынтыгын билдирсе же кескин өзгөрүүнү көрсөтсө.
Үтүрлүү чекит (;)
Сүйлөмдүн бөлүктөрү өз алдынчараак болуп, ичинде дагы үтүрлөр болсо.
Кайталоо жана бышыктоо
Татаал сүйлөмдүн түрүн аныктоо
Байланышуу каражатын табуу
Туура тыныш белги коюу
- кыргыз тили
- татаал сүйлөм
- 9-класс
- грамматика
- билим берүү
- тыныш белгилери