Буржуазныя рэформы 60-70-х гг. XIX ст. у Беларусі

Буржуазныя рэформы 60-70-х гг. XIX ст.

Асаблівасці правядзення на беларускіх землях і палітыка 80-х гадоў

Гістарычныя перадумовы

Пасля паражэння ў Крымскай вайне (1853–1856) Расійская імперыя апынулася ў глыбокім крызісе. Феадальна-прыгонніцкая сістэма стрымлівала развіццё эканомікі і ваеннай магутнасці. Імператар Аляксандр II усвядоміў неабходнасць карэнных пераўтварэнняў для мадэрнізацыі краіны і прадухілення сялянскіх хваляванняў.

Сялянская рэформа 1861 года

Маніфест 19 лютага скасаваў прыгоннае права: сяляне атрымалі асабістую свабоду.

Зямля заставалася ўласнасцю памешчыкаў, сяляне павінны былі яе выкупляць (выкупныя плацяжы).

Да выкупу зямлі сяляне лічыліся «часоваабавязанымі» і выконвалі павіннасці.

Захаванне сялянскай абшчыны і кругавой парукі.

Асаблівасці ў Беларусі

У сувязі з паўстаннем Каліноўскага (1863–1864), царскі ўрад імкнуўся набыць лаяльнасць беларускіх сялян. У выніку на беларускіх землях прыгонныя адносіны былі ліквідаваны хутчэй. Выкупныя плацяжы былі зніжаны на 20%, а сяляне атрымалі большыя надзелы зямлі, чым у цэнтральнай Расіі.

Адсутнасць Земскай рэформы

Земская рэформа 1864 г. стварала выбарныя органы мясцовага самакіравання (земствы).

Аднак у Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай губернях яна не праводзілася да 1911 года.

Прычына: недавер уладаў да мясцовых памешчыкаў каталіцкага веравызнання пасля паўстання 1863 года.

Гарадская рэформа 1870 г.

У гарадах ствараліся выбарныя органы — Гарадскія думы і ўправы. Права голасу мелі толькі падаткаплацельшчыкі (маёмасны цэнз). Рэформа спрыяла развіццю гарадской гаспадаркі, дабраўпарадкаванню і культуры, хоць губернатар захоўваў кантроль над рашэннямі думы.

Урбанізацыя (1860-1897)

Буржуазныя рэформы паскорылі рост прамысловасці і гарадоў. Дадзеныя паказваюць рост насельніцтва буйных гарадоў Беларусі пасля адмены прыгоннага права.

Судовая рэформа (1872 г.)

Абвяшчалася роўнасць усіх перад законам, нязменнасць суддзяў, галоснасць і спаборнасць працэсу (адвакаты).

Асаблівасці ў Беларусі: рэформа пачалася пазней (з 1872 г.) і з абмежаваннямі.

Інстытут прысяжных засядацеляў не быў уведзены. Міравыя суддзі прызначаліся адміністрацыяй, а не выбіраліся.

Ваенная рэформа 1874 г.

Замест рэкруцкіх набораў (службы па 25 гадоў) была ўведзена ўсесаслоўная воінская павіннасць. Тэрмін службы скарачаўся да 6 гадоў у сухапутных войсках і 7 гадоў на флоце. Адукаваныя асобы служылі менш. Армія станавілася больш мабільнай і масавай.

Вучэльная рэформа

Адкрываліся рэальныя вучылішчы (тэхнічны ўхіл) і класічныя гімназіі. Пачалося развіццё жаночай адукацыі. Аднак на Беларусі адукацыя выкарыстоўвалася як сродак русіфікацыі: выкладанне вялося выключна на рускай мове, польскі ўплыў выкараняўся.

Контррэформы 80-х гадоў XIX ст.

Пасля забойства Аляксандра II (1881) яго сын Аляксандр III пачаў палітыку контррэформ. Уведзены «Часовыя правілы» аб друку (жорсткая цэнзура), абмежавана самакіраванне гарадоў, узмоцнены паліцэйскі кантроль і саслоўны прынцып у адукацыі (цыркуляр аб «кухарчыных дзецях»).

Гістарычнае значэнне

Нягледзячы на абмежаванасць і пазнейшыя контррэформы, пераўтварэнні 60-70-х гадоў адкрылі шлях для развіцця капіталізму, індустрыялізацыі і мадэрнізацыі беларускага грамадства.