O'zbekistonda Parlament Tizimi Islohotlari (1991-2024)

Mustaqillik yillarida Oʻzbekistonda parlament tizimidagi islohotlar

Tarixiy rivojlanish, konstitutsiyaviy asoslar va ikki palatali tizimga o'tish

Talaba: Zokirjonova Muxlisa

Parlamentarizmning Ilk Bosqichlari

Oʻzbekistonning birinchi parlamenti Oliy Kengash boʻlib, u 1991-yil 31-avgustda mustaqillik e’lon qilingan paytda ta’sis etilgan. Ushbu organ sovet davridagi tuzilmalarning o'rnini egalladi va yangi mustaqil davlatning qonunchilik asoslarini yaratishda muhim rol o'ynadi. Oliy Kengash Konstitutsiya qabul qilinishidan oldin 'Davlat mustaqilligi asoslari to‘g‘risida'gi qonun asosida faoliyat yuritgan.

Konstitutsiyaviy Asoslar (1992)

1992-yil 8-dekabrda O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilindi.

Hokimiyatlarning bo‘linishi (ijro etuvchi, qonun chiqaruvchi va sud) tamoyili rasman belgilandi.

Kuchli prezidentlik tizimi bilan bir qatorda aniq belgilangan qonun chiqaruvchi vakolatlar joriy etildi.

Demokratik institutsional tuzilmalarga o‘tish jarayoni boshlandi.

Bir Palatali Oliy Majlis (1995-2004)

1994-yil dekabr va 1995-yil yanvar oylarida o‘tkazilgan saylovlardan so‘ng 250 deputatdan iborat bir palatali Oliy Majlis shakllantirildi. 1995-1999 yillar davomida ushbu parlament demokratik jamiyatning huquqiy poydevorini yaratishda ulkan ishlarni amalga oshirdi. Bu davrda 10 ta kodeks, 2 ta milliy dastur, 240 ta qonun va 468 ta qaror qabul qilindi.

Oliy Majlis demokratik jamiyatning huquqiy asoslarini yaratish va bozor iqtisodiyoti tamoyillarini rivojlantirishda hal qiluvchi rol o‘ynadi.

O'zbekiston Parlamenti Tarixidan

2002-yilgi Referendum: Burilish Nuqtasi

2002-yil 27-yanvarda umumxalq referendumi o‘tkazildi.

Fuqarolar ikki palatali (bikameral) parlament tizimini yaratishni yoqlab ovoz berdilar.

Maqsad: Qonun ijodkorligi sifatini oshirish va mintaqalar manfaatlarini yaxshiroq himoya qilish.

Natijada 2004-yil dekabr va 2005-yil yanvarda yangi tuzilma uchun saylovlar o'tkazildi.

Ikki Palatali Tizimning Tuzilishi

Ikki palatali parlament quyidagilardan iborat bo'ldi: 1. Qonunchilik palatasi (Quyi palata) – to‘g‘ridan-to‘g‘ri umumxalq ovozi orqali saylanadigan doimiy professional organ. 2. Senat (Yuqori palata) – hududiy kengashlardan saylanadigan va Prezident tomonidan tayinlanadigan vakillar organi. Bu tizim qonunlarni har tomonlama ko'rib chiqish va hududlar muvozanatini saqlash imkonini berdi.

Hozirgi Parlament Tarkibi (O'rinlar)

Quyidagi diagrammada Oliy Majlis palatalaridagi o'rinlar taqsimoti ko'rsatilgan. Qonunchilik palatasi 150 deputatdan, Senat esa 100 nafar senatordan iborat bo'lib, jami 250 mandatni tashkil etadi.

Siyosiy Partiyalar Roli va Islohotlar

1995-yildan boshlab yangi siyosiy partiyalar ro'yxatga olindi va ko'ppartiyaviylik tizimi rivojlana boshladi.

Islohotlarning asosiy maqsadi — inson huquqlari va erkinliklarini himoya qilishning mukammal huquqiy mexanizmlarini yaratish.

Parlament nazorati institutini kuchaytirish va hukumatning parlament oldidagi hisobdorligini oshirish.

So‘nggi yillarda partiyalarning qonunchilik jarayonidagi faolligi va jamiyatdagi siyosiy raqobat sezilarli darajada ortdi.

Demokratik Yangilanishlarning Yangi Bosqichi

Xulosa va Shaxsiy Fikr

Mustaqillik yillarida O‘zbekiston parlamentarizmi murakkab va bosqichma-bosqich rivojlanish yo'lini bosib o'tdi. Mening fikrimcha, bir palatali tizimdan ikki palatali tizimga o'tish qarori mamlakat siyosiy hayotida barqarorlikni ta'minlash va qonunlar sifatini oshirishda eng muhim qadam bo'ldi. Bugungi kunda parlamentning ijro hokimiyati ustidan nazoratini kuchaytirishi va xalq bilan to'g'ridan-to'g'ri muloqotga kirishishi demokratik islohotlarning ortga qaytmasligini ko'rsatadi. Kelajakda elektron parlament tizimini rivojlantirish va yoshlarning siyosiy jarayonlardagi ishtirokini yanada kengaytirish parlament samaradorligini yangi bosqichga olib chiqadi deb hisoblayman.