Эндокринді жүйе физиологиясы: Гормоналды реттелу

Эндокринді жүйенің физиологиясы

Ағзадағы гуморальдық реттелу механизмдері

Эндокринді жүйе туралы түсінік

Эндокринді жүйе – бұл гормондар арқылы ағзаның қызметін реттейтін бездер жиынтығы. Нерв жүйесімен салыстырғанда, эндокриндік реттелу баяу жүреді, бірақ оның әсері ұзаққа созылады. Гормондар қан ағымы арқылы таралып, арнайы нысана-жасушаларға (мишень-клеткалар) әсер етеді.

Негізгі эндокриндік бездер

Гипоталамус және Гипофиз – орталық реттеуші мүшелер

Қалқанша без (Тиреоидты) және Қалқанша маңы бездері

Бүйрек үсті бездері (Адреналды)

Ұйқы безі (Лангерганс аралшықтары)

Жыныс бездері (Гонадалар)

Гормондардың жіктелуі

Химиялық табиғаты бойынша гормондар негізгі ұш топқа бөлінеді: 1. Стероидты гормондар: Холестеролдан түзіледі (Мысалы: кортизол, жыныс гормондары). 2. Пептидті гормондар: Аминқышқылдар тізбегінен тұрады (Мысалы: инсулин, өсу гормоны). 3. Амин қышқылдарының туындылары: Тирозин немесе триптофаннан түзіледі (Мысалы: тироксин, адреналин).

Қалқанша без гормондарының секрециясы

Қалқанша без негізінен Тироксин (T4) бөледі, бірақ Трийодтиронин (T3) биологиялық жағынан анағұрлым белсенді. T4 жасушаларда T3-ке айналады. Бұл гормондар негізгі зат алмасуды (метаболизм) реттейді.

Гипоталамус-гипофиз жүйесі – Эндокриндік реттелу орталығы

Гомеостаз – бұл ішкі орта тұрақтылығын сақтау. Эндокриндік жүйе теріс кері байланыс (Negative Feedback) механизмі арқылы гормондардың артық немесе кем бөлінуін болдырмайды.

Физиологиялық Принцип

Бүйрек үсті бездері және Стресс

Бүйрек үсті бездері екі қабаттан тұрады: 1. Қыртысты қабат (Cortex): Кортизол (стресске төзімділік) және Альдостерон (су-тұз алмасуы) бөледі. 2. Милы қабат (Medulla): Адреналин және норадреналин бөледі. Бұл гормондар «күрес немесе қашу» (fight or flight) реакциясын қамтамасыз етеді.

Ұйқы безі: Глюкозаны реттеу

Инсулин қандағы қант деңгейін төмендетеді, ал глюкагон оны жоғарылатады. Диаграммада сау адамның қандағы глюкозасының қалыпты көрсеткіштері (ммоль/л) көрсетілген.

Эндокриндік аурулардың себептері

Гиперсекреция: Гормонның шамадан тыс бөлінуі (Мысалы: Базедов ауруы, Гигантизм).

Гипосекреция: Гормонның жеткіліксіз бөлінуі (Мысалы: 1-типті қант диабеті, Кретинизм).

Рецепторлардың сезімталдығының төмендеуі (Мысалы: 2-типті қант диабеті).

Қорытынды

Эндокринді жүйе жүйке жүйесімен тығыз байланыста жұмыс істейді (Нейрогуморальдық реттелу). Ол өсуді, дамуды, зат алмасуды және көбею процестерін бақылап, ағзаның сыртқы және ішкі өзгерістерге бейімделуін қамтамасыз етеді.